cümle çeşitleri

THe_LooPuS · Tarih: Tue Sep 11, 2007 8:06 am Mesaj konusu: cümle çeşitleri

A. YÜKLEMİN TÜRÜNE GÖRE CÜMLELER

1. Fiil Cümlesi

2. İsim Cümlesi

B. ÖĞELERİN DİZİLİŞİNE GÖRE CÜMLELER

1. Kurallı (Düz) Cümle

2. Devrik Cümle

3. Eksiltili (Kesik) Cümle

C. ANLAM YÖNÜNDEN CÜMLELER

1. Olumlu Cümle

2. Olumsuz Cümle

3. Soru Cümlesi

4. Ünlem Cümlesi

5. Şart Cümlesi

D. YAPI BAKIMINDAN CÜMLELER

1. Basit Cümle

2. Birleşik Cümle

a. Girişik Birleşik Cümle

b. İç İçe Birleşik Cümle

c. İlgi Cümlesi

d. Şartlı Birleşik Cümle

3. Sıralı Cümleler

4. Bağlı Cümle

1. “ki”li Bağlı Cümleler

2. Diğer Bağlaçlarla Kurulanlar

Sonuç.

CÜMLE ÇEŞİTLERİ

A. YÜKLEMİN TÜRÜNE GÖRE CÜMLELER

Bir cümlenin yüklemi ya çekimli bir fiil ya da ek-fiille çekimlenmiş bir isim olabilir.

Buna göre yüklemin türü bakımından cümleler ikiye ayrılır:

1. Fiil Cümlesi

Yüklemi çekimli bir fiil olan cümlelerdir.

Bu fiil şahıs ve kip eki alarak çekimlenir.

Türkçe'de fiil cümlesi isim cümlesinden daha çok kullanılır.

Annem dün sessizce odama girdi. Beni yine, yorgun gözlerimin önünden hiç ayrılmayan, bir gün bile elimden düşmeyen, parmaklarımın arasında ezilip büzülen kitabımın karşısında okumaktan gözlerimin feri kaçmış, düşünmekten alnımı kırışmış gördü. En ziyade düşman olduğu bu cansız arkadaşıma kinli bir nazar attıktan sonra bir iskemle çekti, karşıma oturdu, bol bir nefes aldı. Belli ki mühim bir şey, çok düşünülen ve az söylenen endişelerden, aile üzüntülerinden birini bana açmak istiyordu. Bunu ben onun bir iğne izi kadar ince iki gölge ile, belirsizce çatılan kaşlarından anlamıştım, hatta bu keşfimde o kadar ileri gittim ki, bana, artık bu sefer katî bir tarzda, izdivaç meselesini açacağına bile hükmettim.

2. İsim Cümlesi

Yüklemi isim soylu bir kelime olup, ek-fiilin zamanlarından biri ile çekimlenmiş olan cümlelerdir.

Uzun bir yolculuktan sonra İncesu'daydık.

Bir handa, yorgun argın, tatlı bir uykudaydık.

İçinde kaybolup gittiğini sandığı bu kalabalık şehirde bir tek tanıdığı bile yoktu. Ama şimdi sevgili öğrencileri, vefalı arkadaşları, dostları var.

Gök sarı, toprak sarı, çıplak ağaçlar sarı..

Arkada zincirlenen yüksek Toros dağları, (var) eksiltili cümle

*

İsim cümleleri genellikle iki unsurdan, özne ve yüklemden meydana gelir.

İnsan, üç beş damla kan, ırmak, üç beş damla su

Bir hayata çattık ki hayata kurmuş pusu

(Birinci mısrada iki isim cümlesi var; ikinci mısrada ise fiil cümlesi bulunuyor)

CENGE GİDERKEN

Ben bir Türk'üm; dinim, cinsim uludur; (isim cümlesi)

Sinem, özüm ateş ile doludur. (isim cümlesi)

İnsan olan vatanının kuludur. (isim cümlesi)

Türk evladı evde durmaz giderim (fiil cümlesi)

*

İsim cümlelerinde zarf ve bulunma ekli yer tamlayıcıları da kullanılır.

Anadolu'da dağların ve köylerin sonsuz bir biteviyeliği var.

Anadolu'da: dolaylı tümleç

dağların ve köylerin sonsuz bir biteviyeliği: özne (yükleme "ne" sorusu sorularak bulunur; belirtisiz nesne ile genellikle öğrenciler tarafından karıştırılmaktadır. İsim cümlelerinde genellikle nesne bulunmaz)

var: yüklem

Bu sabah hava berrak.

Bu sabah: zarf tümleci

hava:özne

berrak(tır): yüklem

*

İsim cümlelerinde nesneyle yaklaşma ve uzaklaşma ekli yer tamlayıcıcı az kullanılır.

Türk halkı bağımsızlığını, Ulu Önder'e ve onunla birlikte savaşanlara borçludur.

B. ÖĞELERİN DİZİLİŞİNE GÖRE CÜMLELER

Türkçe cümle yapısında öğe dizilişi şöyledir:

Özne + tümleçler + yüklem.

Yüklem sonda bulunur. Ama meselâ şiirde yüklem cümlenin herhangi bir yerinde olabilir.

Diğer öğelerin yeri önem sırasına göre değişebilir.

Yüklemin cümle sonunda olup olmamasına göre cümleler ikiye ayrılır:

1. Kurallı (Düz) Cümle

Yüklemi sonda bulunan cümledir. Dilimizin söz dizim özelliğine göre asıl öğe sonda, yardımcı öğeler de başta bulunur.

Kapalıçarşı'da birkaç istikametten düdük sesleri gelmeye başladı. Bu, her akşam üzeri çarşı bekçilerinin verdiği bir işarettir ki, kapanma saatinin geldiğini ve dükkanını kapamaya geç kalanların acele etmesini ilân eder. O saatte Sahaflar Çarşısı tarafındaki büyük kapıdan içeri bir göz atmak korkunçtur.

2. Devrik Cümle

*

Yüklemi sonda değil, herhangi bir yerinde bulunan cümlelerdir.

Görmüyor musun sana doğru geldiğini?

Bendim dün gece evinizin önünden geçen.

*

Şiirde ve günlük konuşmalarda çok kullanılır.

Çok insan anlayamaz eski musikimizden

Ve ondan anlamayan bir şey anlamaz bizden.

Ağır, ağır çıkacaksın bu merdivenlerden,

Eteklerinde güneş rengi bir yığın yaprak,

Ve bir zaman bakacaksın semaya ağlayarak...

*

Atasözleri de kafiye amaçlı devrik yapılabilir:

Sakla samanı, gelir zamanı.

Besle kargayı, oysun gözünü.

*

Ünlem cümleleri de devrik olabilir.

Gel buraya!

3. Eksiltili (Kesik) Cümle

Çoğu zaman yüklemi, kimi zaman da başka bir öğesi bulunmayan cümlelere denir. Eksiltili cümlelerde eksik olan öğeyi okuyan kişi tamamlayabilmelidir. Aksi halde o ifade cümle olmaz.

İnsan böyle bir olayla karşılaşınca neler düşünmüyor ki ... Eksiltili cümle

- Okula dün sabah kim geldi?

- Arkadaşım. (geldi) Eksiltili cümle
_________________

YaLNıZıM ve SeNSiZiM

BU SON DEGİL SAKIN
UNUTMA